Þegar írönsk stjórnvöld lokuðu fyrir skipaumferð um Hormússund í lok febrúar snarhækkaði heimsmarkaðsverð á olíu og gasi á örfáum dögum. Fyrir milljónir Evrópubúa þýddi það hærri orkureikninga, dýrari framleiðslu og aukna verðbólgu. Fyrir Íslendinga var sagan þó aðeins önnur. Áratuga uppbygging innviða ver Ísland gegn sveiflum á alþjóðlegum orkumörkuðum.

Á fáeinum árum hefur Evrópa tvisvar fengið áminningu um hversu kostnaðarsamt það getur verið að treysta á innflutta orkugjafa. Fyrst brast á orkukreppa í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu árið 2022. Nú hafa átök í Miðausturlöndum og lokun Hormússunds á ný valdið verðhækkunum á olíu og gasi og aukið óvissu á alþjóðlegum mörkuðum.

Ein mikilvægasta siglingaleið heims liggur í gegnum Hormússund. Um sundið fer um fimmtungur alls framboðs á olíu og gasi og því hafa truflanir á siglingum þar áhrif langt út fyrir þennan heimshluta. Í kjölfar lokunar sundsins dró samstundis úr framboði á olíu, gasi og fleiri hrávörum sem fara um sundið og verð rauk upp. Síðan þá hefur verðið haldist hátt, með tilheyrandi afleiðingum fyrir alþjóðahagkerfið. Verðbólga eykst, hagvaxtaspár lækka og olíubirgðir sem ætlað er að vernda þjóðir gegn slíkum áföllum minnka hratt. Dan Jørgensen, orkumálastjóri Evrópusambandsins, hefur dregið fram að kostnaður sambandsins vegna röskunarinnar nemi nærri hálfum milljarði evra á dag, eða um 72 milljörðum króna á núverandi gengi. Það samsvarar samtals um 48,5 milljörðum evra frá því að sundið lokaði, eða um 6.960 milljörðum íslenskra króna.

Hærra orkuverð hækkar kostnað við flutninga, framleiðslu og aðfangakeðjur og skilar sér að lokum í hærra verðlagi. Ólíkt fyrri orkukreppum eru tæknilegar og efnahagslegar forsendur orkuskipta nú þegar til staðar. Öll ríki sjá því í auknum mæli hag í uppbyggingu samfélaga sem byggja á innlendri og endurnýjanlegri orku. Slík uppbygging þjónar loftslagsmarkmiðum, samkeppnishæfni og ýtir undir fyrirsjáanleika og efnahagslegt sjálfstæði.

Ísland er í sérstöðu þegar kemur að þessari uppbyggingu. Hún er einkum til komin vegna tveggja þátta: raforku og húshitunar. Ávinningurinn er bersýnilegur hjá heimilum landsins en ekki síður í rekstri fyrirtækja. Fyrirsjáanlegt orkuverð og minni útsetning fyrir alþjóðlegum orkusveiflum skapar stöðugra rekstrarumhverfi, dregur úr óvissu og styrkir samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs.

Raforka

Áhrif hækkandi verðs á jarðefnaeldsneyti birtist fólki ekki bara við dæluna heldur einnig í öðrum rekstri heimilisins. Þó svo að raforkuframleiðsla færist hratt yfir í endurnýjanlega orkukosti um allan heim, þá er staðreynd málsins enn sú að tveir stærstu orkugjafar raforku eru kol og gas. Frá aldamótum hefur vel tekist til að draga úr rafmagnsframleiðslu með kolum í Evrópu, aftur á móti hefur engu miðað áfram að draga úr framleiðslu með gasi. Þar af leiðandi er gasverð enn veruleg breyta í raforkuverði víða um Evrópu. Í stórum hluta Evrópu er raforkuverð ákvarðað á samkeppnismarkaði þar sem sú framleiðslueining sem þarf til að mæta síðustu einingu eftirspurnar ræður markaðsverði hverju sinni. Oft á tíðum er sú framleiðslueining knúin gasi og því hefur þróun gasverðs veruleg áhrif á raforkuverð í mörgum evrópskum ríkjum.

Því oftar sem gas er verðmyndandi þáttur á raforkumarkaði, þeim mun hærra verður raforkuverð að jafnaði. Í löndum þar sem gas gegnir mikilvægu hlutverki í verðmyndun er almennt hærra raforkuverð. Ítalía er það Evrópuland sem er útsettast fyrir breytingum á gasverði þar sem það er verðmyndandi á raforkumörkuðum u.þ.b. 80% tímans. Í byrjun marsmánaðar, þegar Hormússund lokaðist og gasverð hækkaði um rúm 60% milli vikna, hækkaði raforkuverð á mörkuðum á Ítalíu nánast alveg í takt.

Öðru máli gegnir um Nord Pool-markaðinn, þar sem mest virkni er á Norðurlöndum og í Eystrasaltsríkjunum og meirihluti framboðs byggir á endurnýjanlegri raforkuframleiðslu. Þar hefur gasverð tiltölulega lítil áhrif á verð en veður er orðinn mun stærri þáttur í verðmyndun með stóraukinni rafmagnsframleiðslu með vind- og sólarorku ásamt vatnsafli. Það sást bersýnilega í byrjun árs þegar veðurskilyrði víða í Evrópu voru einstaklega slæm til orkuöflunar og verð hækkaði.

Ísland stendur utan þessarar verðmyndunar. Raforkukerfið er einangrað og ekki beintengt evrópskum raforkumörkuðum auk þess sem framleiðslan byggir alfarið á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum. Fyrirtæki sem byggja starfsemi sína á raforku njóta þannig meiri fyrirsjáanleika í rekstri en víða annars staðar í Evrópu. Á tímum sem mörg ríki glíma við miklar sveiflur í orkuverði getur stöðugt raforkuverð verið mikilvægt samkeppnisforskot fyrir atvinnulíf og fjárfestingar.