Íslenskur vinnumarkaður stendur frammi fyrir kerfislægum breytingum sem munu móta þjóðarbúið á komandi áratugum. Áskorunin sem blasir við er ekki hefðbundin hagsveifla heldur djúpstæð lýðfræðileg umbreyting sem mun hafa áhrif á hagvöxt, opinber fjármál og lífsgæði til framtíðar.

Fæðingartíðni á Íslandi hefur í rúman áratug verið undir því marki sem þarf til að viðhalda stöðugum mannfjölda. Árið 2024 fæddust 4.311 börn hér á landi og árgangurinn er meðal þeirra fámennustu í heildarfjölda frá upphafi mælinga. Þessi þróun breytir grundvallarjafnvægi vinnumarkaðarins og eykur þrýsting á velferðarkerfið. Hlutfall starfandi lækkar, tekjustofnar hins opinbera veikjast og útgjöld aukast.

Þetta er ekki hagsveifla sem gengur yfir, heldur varanleg breyting. Án aukinnar framleiðni og markvissrar nýtingar mannauðs mun þessi þróun draga úr hagvexti og veikja efnahagslega stöðu landsins til lengri tíma.

Innlent vinnuafl er ekki lengur sjálfgefinn drifkraftur hagvaxtar

Íslenskur vinnumarkaður hefur um árabil notið góðs af fjölgun starfandi fólks. Sú þróun er hins vegar að breytast. Innlendir árgangar á vinnualdri vaxa hægar en áður og hlutfall starfandi af heildarmannfjölda er farið að lækka.

Þegar færri greiða skatta og opinber gjöld verður ríkissjóður undir meiri þrýstingi. Þá hægir á tekjuvexti hins opinbera á sama tíma og fleiri þurfa á heilbrigðisþjónustu, félagslegri aðstoð og menntun að halda. Ef okkur tekst ekki að auka verðmætasköpun á íbúa mun þessi þróun veikja getu samfélagsins til að fjármagna velferðarkerfið og halda uppi góðri þjónustu.

Innflytjendur sem burðarás vinnumarkaðarins

Undanfarna tvo áratugi hefur vöxtur vinnumarkaðarins verið borinn uppi af innflytjendum. Starfandi fólki á íslenskum vinnumarkaði hefur fjölgað um 37% á tímabilinu, en 73% þeirrar fjölgunar má rekja til innflytjenda. Án innflytjenda hefði fjölgun vinnandi fólks einungis verið um 10%.

Innflytjendur starfa í auknum mæli í atvinnugreinum sem eru lykilstoðir hagkerfisins, svo sem ferðaþjónustu, byggingariðnaði, matvælavinnslu og umönnunar- og stoðstörfum. Þeir hafa þannig orðið burðarás í viðhaldi hagvaxtar og þjónustustigs.

Samhliða þessu blasir við misræmi sem hefur bæði efnahagslega og samfélagslega þýðingu. Rúmlega 40% háskólamenntaðra innflytjenda eru í störfum sem samræmast ekki menntun þeirra. Er það hlutfall hér á landi mun hærra en í flestum OECD-ríkjum. Þetta þýðir að samfélagið nýtir ekki þá reynslu og menntun sem stór hópur innflytjenda býr yfir, á sama tíma og skortur er á sérfræðingum í heilbrigðis-, mennta- og velferðarkerfi. Til að bregðast við þessari stöðu hafa stjórnvöld sett sér markmið um að auka líkurnar á að menntun og hæfni innflytjenda nýtist betur.

Í ljósi vaxandi öldrunar þjóða víða um heim mun samkeppni milli ríkja um menntað vinnuafl magnast. Ísland getur því ekki látið sér nægja að laða að fólk, heldur þarf að tryggja að menntun sé metin hratt og rétt, raunfærni viðurkennd og innganga inn á vinnumarkað sé skipulögð og markviss.

Innviðir undir auknu álagi

Á undanförnum árum hefur hröð fólksfjölgun sett verulegan þrýsting á innviði samfélagsins. Sú fjölgun skýrir að hluta aukið álag á leikskóla, skóla og heilbrigðisþjónustu. Nú bætist við ný áskorun þar sem breytt aldurssamsetning og hægari vöxtur vinnuafls gera kerfin viðkvæmari.

• Tölur síðustu ára sýna skýrt hvernig þjónustuþörf hefur aukist. Stuðningsþörf í leikskólum hefur aukist um 81% frá árinu 2007 til 2023 og stuðningsþörf í grunnskólum hefur aukist um 37%. Á sama tíma hefur sjúkrahúsrýmum á hverja 100.000 íbúa fækkað um 38%. Þróunin bendir til þess að uppbygging innviða hafi ekki haldist í hendur við hraða fólksfjölgun. Sú skekkja mun …